Sự tích Thiên Y A Na

Ngày xưa, ở vùng núi Đại An, đất Khánh Hòa, có một đôi vợ chồng già làm nghề đốn củi, hiếm muộn chẳng có con. Sau nhà, hai ông bà trồng được một vườn dưa, dưa chín vàng ươm, thơm lừng. Nhưng lạ thay, cứ sáng ra là vườn lại mất vài quả.

Một đêm trăng, ông lão nấp sau bụi rậm canh vườn. Gần sáng, ông thấy một cô bé nhỏ nhắn rón rén bước vào, ôm một quả dưa chín ngồi ăn ngon lành. Ông bước ra, cô bé giật mình định chạy. Ông dịu dàng hỏi han, mới biết cô mồ côi, không nhà, không người thân. Thương tình, ông dẫn cô về. Hai ông bà nhận cô làm con nuôi, thương yêu như con đẻ.

Cô bé xinh xắn, nết na, chăm chỉ. Nhưng có một điều hai ông bà không biết: cô là một nàng tiên giáng trần.

Một năm kia, trời làm lụt lớn. Nước rút đi, cô bé ra bờ suối nhặt đá, hái hoa, đắp thành một hòn non bộ nhỏ, có núi, có cây, có hoa, trông như một góc cảnh tiên. Ông lão đi làm về, thấy con gái mải chơi, bèn mắng mấy câu.

Cô bé buồn lắm, lòng bỗng nhớ trời cao quê cũ da diết. Đúng lúc ấy, có một khúc gỗ kỳ nam trôi dạt vào bờ. Cô bước tới, hóa mình vào khúc gỗ thơm. Khúc gỗ theo dòng nước trôi ra biển, trôi mãi, trôi mãi về phương Bắc.

Khúc gỗ dạt vào một bờ biển xa. Dân chúng thấy gỗ tỏa hương thơm ngát, kéo nhau ra khiêng, nhưng bao nhiêu người cũng không nhấc nổi. Tin đến tai một vị hoàng tử. Hoàng tử ra bờ biển, chỉ khẽ nâng, khúc gỗ đã nhẹ bỗng trong tay. Chàng đem gỗ về cất trong cung.

Từ đó, đêm đêm có bóng một thiếu nữ hiện ra từ khúc gỗ, đi lại trong cung rồi lại biến mất. Hoàng tử rình mấy đêm liền mới gặp được nàng. Nàng kể cho chàng nghe về quê hương bên kia biển, về đôi vợ chồng già trồng dưa. Hoàng tử xin vua cha cho cưới nàng làm vợ. Hai người sống hạnh phúc, sinh được một trai tên là Trí, một gái tên là Quý.

Nhưng nàng vẫn không nguôi nhớ quê hương và cha mẹ nuôi. Một ngày kia, nàng dắt hai con cùng bước vào khúc gỗ kỳ nam. Khúc gỗ lại trôi ra biển, đưa ba mẹ con về vùng núi Đại An.

Về đến nơi, nàng mới hay cha mẹ nuôi đã mất. Nàng khóc thương, đắp mộ cho hai ông bà, sửa sang lại căn nhà cũ. Rồi nàng ở lại giúp dân làng. Nàng dạy người ta cày cấy, trồng lúa, kéo sợi, dệt vải, dạy cả những phép tắc ăn ở, lễ nghĩa trong làng xóm. Ai cũng kính yêu nàng.

Một ngày kia, có một con hạc trắng từ trên mây bay xuống. Nàng cùng hai con cưỡi hạc bay về trời. Dân làng thương nhớ, dựng một ngọn tháp, tạc tượng nàng để thờ, tôn nàng là Thiên Y A Na, Bà Mẹ xứ sở.

Còn ở phương Bắc, hoàng tử thấy vợ con không về, sai quân lính vượt biển đi tìm. Quân lính đến nơi, không tin nàng đã về trời, lại ức hiếp dân làng. Bỗng trời nổi giông bão, sóng dữ đánh thuyền của họ vào ghềnh đá, thuyền chìm cả xuống biển. Người ta vẫn chỉ những hòn đá trước Tháp Bà ở Nha Trang mà bảo đó là dấu tích của những con thuyền ngày ấy.

Ngày nay, trên đồi Cù Lao bên cửa sông Cái, ngọn Tháp Bà Ponagar vẫn đứng đó. Mỗi năm, vào tháng Ba âm lịch, người Việt và người Chăm lại về dự lễ hội Tháp Bà, dâng hương tưởng nhớ Bà Mẹ xứ sở.