Sự tích hồ Ba Bể

Ngày xưa, ở một thung lũng giữa núi rừng Việt Bắc, có một cánh đồng rộng, dân bản sống quây quần đông vui. Mỗi năm, bản lại mở hội cúng Phật để cầu cho mùa màng tốt tươi.

Năm ấy, giữa lúc hội đang đông, có một bà lão ăn xin lần vào bản. Bà gầy gò, quần áo rách rưới, mình mẩy lở loét, đến đâu ai cũng bịt mũi xua đuổi. Có nhà còn thả chó ra đuổi bà đi.

Chỉ có hai mẹ con bà góa nghèo ở cuối bản là thương bà lão. Họ đưa bà về nhà, nấu cháo mời bà ăn, nhường chỗ cho bà nằm nghỉ qua đêm. Nhà nghèo chẳng có gì nhiều, nhưng mẹ con bà góa tiếp bà ân cần như tiếp người thân.

Nửa đêm, hai mẹ con bỗng thấy chỗ bà lão nằm sáng rực lên. Nhìn kỹ thì không thấy bà lão đâu, chỉ thấy một con giao long lớn cuộn tròn, mình lấp lánh. Hai mẹ con sợ lắm, nhưng không dám kêu, chỉ nín thở chờ trời sáng.

Sáng ra, bà lão trở lại hình người như cũ. Trước khi đi, bà đưa cho bà góa một gói tro bếp và hai mảnh vỏ trấu, dặn: "Đêm nay, mẹ con hãy rắc tro này quanh nhà. Có chuyện gì xảy ra, cứ giữ lấy vỏ trấu mà dùng." Nói rồi bà lão đi mất.

Tối hôm ấy, khi dân bản còn đang say sưa trong hội, từ dưới đất bỗng phun lên một cột nước. Nước mỗi lúc một dâng cao, cuồn cuộn tràn khắp cánh đồng. Mặt đất rung chuyển, cả vùng sụt dần xuống. Nhà cửa, ruộng nương chìm trong nước.

Chỉ có ngôi nhà nhỏ của mẹ con bà góa, quanh đó đã rắc tro, là vẫn đứng vững; nền nhà cứ nổi dần lên giữa dòng nước. Nhớ lời bà lão, bà góa thả hai mảnh vỏ trấu xuống nước. Lạ thay, chúng hóa thành hai chiếc thuyền. Hai mẹ con chèo thuyền đi khắp nơi, vớt được rất nhiều người đang chới với giữa dòng.

Khi nước lặng, vùng đất xưa đã biến thành một cái hồ mênh mông nằm giữa núi non. Đó chính là hồ Ba Bể. Nền nhà của mẹ con bà góa hóa thành một hòn đảo nhỏ giữa hồ, người Tày gọi là Pò Giá Mải, nghĩa là gò bà góa.

Bây giờ, mỗi khi thuyền lướt qua hòn đảo nhỏ ấy, người trong vùng vẫn kể cho nhau nghe chuyện hai mẹ con nghèo mà tốt bụng, đã mở cửa đón bà lão khi cả bản quay lưng.