Hải Thượng Lãn Ông – thầy thuốc của người nghèo

Ở làng Liêu Xá, đất Hải Dương xưa, có một cậu bé tên là Lê Hữu Trác. Cha cậu đỗ tiến sĩ, làm quan to trong triều. Nhà có nếp học hành đỗ đạt, ai cũng mong cậu lớn lên sẽ thi cử, làm quan như cha.

Cậu chăm học, đọc rất nhiều sách. Người ta kể có thời gian chàng trai còn theo nghiệp binh, mặc áo nhà binh, tập cưỡi ngựa, đánh kiếm. Nhưng trong lòng chàng cứ thấy con đường ấy không phải của mình.

Khoảng hai mươi sáu tuổi, chàng rời bỏ tất cả, về quê mẹ ở làng Bầu Thượng, huyện Hương Sơn, một vùng núi non xanh biếc đất Hà Tĩnh, để phụng dưỡng mẹ già.

Người ta kể rằng ở Hương Sơn, có lần ông ốm nặng, nằm liệt giường rất lâu, uống thuốc mãi không khỏi. Một thầy thuốc giỏi trong vùng đã chữa cho ông qua khỏi. Từ đó, ông đem lòng yêu nghề thuốc: một nghề giúp người ta khỏe lại mà không cần đến gươm giáo hay chức tước.

Ông lao vào học. Ngày đọc sách thuốc, đêm ghi chép. Ông đi khắp núi rừng tìm cây cỏ, nếm thử từng vị thuốc, hỏi han những người hái thuốc trong vùng. Không phải lúc nào cũng gặp được thầy chịu dạy, ông bèn tự học, tự làm, tự rút kinh nghiệm từ từng người bệnh.

Dần dần, tiếng lành đồn xa. Người bệnh từ khắp nơi tìm đến căn nhà nhỏ của ông ở Hương Sơn. Ông chữa bệnh không phân biệt giàu nghèo và luôn nhắc học trò không được vì tiền bạc mà đối xử với người bệnh khác nhau. Với ông, nghề thuốc là một nghề nhân đức, phải đặt người bệnh lên trên hết.

Ông tự đặt cho mình cái hiệu Hải Thượng Lãn Ông. "Lãn Ông" nghĩa là "ông già lười". Ông lười gì? Ông lười chạy theo danh lợi, lười cầu quan tước. Còn việc học, việc chữa bệnh, việc viết sách thì chẳng bao giờ ông lười.

Suốt mấy chục năm, ông viết một bộ sách thuốc đồ sộ, gọi là Hải Thượng y tông tâm lĩnh, gồm hai mươi tám tập, sáu mươi sáu quyển. Trong đó ông ghi cách xem bệnh, cách chữa bệnh, các bài thuốc, và cả những vị thuốc nam mọc ngay trên đất nước mình. Ông mong người sau có sách mà học, để nghề thuốc nước Nam ngày một sáng tỏ.

Năm 1782, khi ông đã cao tuổi, chúa Trịnh Sâm cho người về tận Hương Sơn mời ông ra kinh đô Thăng Long, chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Ông chẳng muốn đi, vì đã quen sống thanh thản giữa núi rừng. Nhưng lệnh chúa không thể chối từ. Ông cũng mong ra kinh có dịp in bộ sách thuốc của mình.

Vào phủ chúa, ông thấy cảnh giàu sang chưa từng thấy: cửa son, rèm gấm, người hầu kẻ hạ đông nghìn nghịt, lối đi quanh co hết lớp này đến lớp khác. Rồi ông được đưa vào một căn phòng kín, rèm buông, đèn thắp. Thế tử ngồi đó, gầy gò, xanh xao. Ông xem mạch rất kỹ, rồi nghĩ: thế tử ở mãi trong chốn rèm che trướng phủ, ít được ra nắng ra gió, ăn quá no, mặc quá ấm, nên người mới yếu đi như thế. Ông kê đơn, dặn dò cách ăn uống, nghỉ ngơi cho điều độ.

Chúa khen ông giỏi, muốn giữ ông ở lại kinh, hứa ban bổng lộc. Nhưng lòng ông chỉ mong được trở về. Đến khi được cho về, ông vui vẻ lên đường, trở lại căn nhà nhỏ ở Hương Sơn, với núi rừng, sách vở và những người bệnh đang chờ.

Ông ghi lại toàn bộ chuyến đi ấy trong một tập sách, gọi là Thượng kinh ký sự, nghĩa là "ghi chép chuyện lên kinh". Nhờ tập sách này, người đời sau biết được cuộc sống trong phủ chúa ngày ấy ra sao, và hiểu thêm tấm lòng một thầy thuốc không ham giàu sang.

Hải Thượng Lãn Ông mất năm 1791 ở Hương Sơn. Ngày nay, nhiều bệnh viện, trường học, con phố mang tên ông. Cuối năm 2023, UNESCO thông qua việc cùng kỷ niệm 300 năm ngày sinh Hải Thượng Lãn Ông; các hoạt động kỷ niệm diễn ra trong năm 2024. Người ta vẫn nhớ về ông như một thầy thuốc chọn sống giản dị, để dành trọn đời cho người bệnh.