Lương Thế Vinh cân voi
Ông trạng giỏi đo lường, tính toán
Không có chiếc cân nào đủ lớn để cân một con voi. Vậy mà theo lời truyền kể, Trạng nguyên Lương Thế Vinh chỉ cần một chiếc thuyền, mấy sọt đá và một vạch mực là có ngay câu trả lời.
Bản nghe đang được chuẩn bị
Hơn năm trăm năm trước, ở làng Cao Hương, đất Sơn Nam xưa, có một cậu bé tên là Lương Thế Vinh. Cậu ham học, nhưng cũng ham chơi lắm: thả diều, câu cá, đánh khăng chẳng thiếu trò nào. Có điều, chơi trò gì cậu cũng hay ngẫm nghĩ, tìm cách làm sao cho khéo, cho nhanh.
Người trong vùng còn kể chuyện thuở nhỏ của cậu. Một hôm, quả bưởi lũ trẻ chăn trâu dùng làm bóng lăn xuống một cái hố sâu, đứa nào thò tay cũng không tới. Cậu bảo các bạn lấy nón múc nước đổ xuống hố. Nước dâng lên đến đâu, quả bưởi nổi lên đến đó, chẳng mấy chốc đã nằm gọn trong tay.
Năm 1463, dưới triều vua Lê Thánh Tông, Lương Thế Vinh đỗ Trạng nguyên khi mới ngoài hai mươi tuổi. Ông làm quan ở Viện Hàn lâm, nổi tiếng là người học rộng và giỏi tính toán. Người đời sau còn gắn tên ông với bộ sách toán Đại thành toán pháp, dạy cách tính ruộng đất, đo đạc, làm tính. Vì tài đo lường ấy mà dân gian quen gọi ông là "Trạng Lường".
Chuyện về ông được nhắc nhiều nhất là chuyện cân voi.
Tương truyền, có lần sứ thần phương Bắc sang nước ta. Muốn thử tài người nước Nam, sứ thần chỉ một con voi lớn mà đố: "Con voi kia nặng bao nhiêu cân?" Thời ấy làm gì có chiếc cân nào đủ lớn để cân cả một con voi. Các quan nhìn nhau lúng túng.
Lương Thế Vinh bình thản nhận lời. Ông cho dắt voi xuống một chiếc thuyền lớn đậu sát bờ sông. Voi vừa bước xuống, thuyền chìm hẳn xuống một khúc. Ông sai người lấy mực đánh một vạch ngay ngấn nước bên mạn thuyền. Rồi ông cho dắt voi lên bờ, sai người khiêng đá đổ dần xuống thuyền. Đá đổ đến đâu, thuyền chìm đến đó, cho tới khi mặt nước chạm đúng vạch mực.
Bấy giờ ông mới bảo: "Đem từng hòn đá ra cân, rồi cộng cả lại. Đá nặng bao nhiêu thì voi nặng bấy nhiêu."
Sứ thần nghe xong, gật gù thán phục.
Người ta còn kể, sứ thần chưa chịu, lại đố ông đo bề dày của một tờ giấy mỏng. Ông lấy cả một xấp giấy dày, đo bề dày của cả xấp, rồi đem chia cho số tờ. Thế là ra bề dày của một tờ.
Từ đó, tiếng tăm Trạng Lường càng vang xa. Mỗi lần kể lại chuyện cân voi, các cụ lại cười bảo nhau: cái khó không bó cái khôn.
Cùng bé trò chuyện
Một vài gợi ý nhỏ để ba mẹ và bé cùng tâm sự sau trang sách:
Bối cảnh
Lương Thế Vinh đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi (1463) đời vua Lê Thánh Tông — điều này được sử cũ ghi chép. Theo truyền thống, ông là tác giả bộ Đại thành toán pháp, nhưng giới nghiên cứu lưu ý bản sách còn lại không đủ chứng cứ để khẳng định. Chuyện quả bưởi, chuyện cân voi và chuyện đo tờ giấy là giai thoại dân gian.
Nguồn & bản kể
Phần tiểu sử (đỗ Trạng nguyên năm 1463) theo sử cũ; các chuyện quả bưởi, cân voi, đo tờ giấy là giai thoại dân gian và được ghi rõ là lời truyền kể. Bản kể trên Giờ Ra Chơi được biên soạn mới cho bạn đọc nhỏ tuổi, không sao chép văn bản của bất kỳ ấn bản hiện đại nào.
Giai thoại cân voi bằng thuyền cũng được kể về Tào Xung ở Trung Hoa; người Việt gắn câu chuyện với Lương Thế Vinh. Đây là giai thoại dân gian, không phải ghi chép lịch sử.
Tham khảo: Đại Việt sử ký toàn thư (khoa thi Quý Mùi, niên hiệu Quang Thuận thứ 4, 1463, đời Lê Thánh Tông) · Alexei Volkov, nghiên cứu về các sách toán Hán Nôm (Hội thảo Nôm Foundation, 2006) — về vấn đề tác giả bộ Đại thành toán pháp
